Δομίνικος Θεοτοκόπουλος EL GRECO

Παρασκευή 07.02.2014



O Δομίνικος Θεοτοκόπουλος γεννήθηκε το 1541 στο Ηράκλειο, της Κρήτης. Εργάστηκε και δημιούργησε αρχικά στην Ιταλία και αργότερα στην Ισπανία. Υπήρξε μεγάλος ζωγράφος της εποχής του, αλλά και κάθε εποχής, αφού και σήμερα κατέχει ξεχωριστή θέση ανάμεσα στους μεγαλύτερους ζωγράφους. Η τέχνη του αποτελεί αμάλγαμα βυζαντινής και ενετικής τεχνικής, ενώ παράλληλα ξεχώρισε για τη δική του, μοναδική τεχνοτροπία.

     
                
Ο Δομίνικος Θεοτοκόπουλος από πολύ νωρίς αποχωρίζεται τη γενέτειρά του και πηγαίνει στην Ιταλία,
η οποία έχει ήδη αναδείξει μεγάλους ζωγράφους όπως το Λεονάρντο Ντα Βίντσι, το Μιχαήλ Άγγελο, το Ραφαήλ και το Τιτσιάνο, ο οποίος υπήρξε ο σημαντικότερος δάσκαλος του Δομίνικου. Εγκαθίσταται αρχικά στη Βενετία, από τα πιο κατάλληλα ευρωπαϊκά κέντρα τέχνης, και μαθητεύει κοντά στον Τιτσιάνο και γνωρίζει από κοντά την τέχνη της όψιμης Αναγέννησης, το Μανιερισμό. Στη Βενετία κερδίζει την εκτίμηση της αστικής κοινωνίας, οι οποίοι τον αποκαλούν <<ο Έλληνας>>. Έργα αυτής της περιόδου είναι τι <<Όρος Σινά>> και ο <<Ιησούς θεραπεύει το τυφλό>>, έργα εμπνευσμένα από την Καινή Διαθήκη με βυζαντινά στοιχεία, αλλά καθαρά ενετικής τεχνοτροπίας.

           

Γύρο στα 1570 και σε ηλικία 30 ετών φτάνει στην πρωτεύουσα της Ιταλίας, τη Ρώμη. Εδώ ολοκληρώνει τη γνωριμία του με τον ανθρωπισμό της Δύσης και τις νέες καλλιτεχνικές ιδέες. Διαπρέπει στις προσωπογραφίες ιδιωτών, ιπποτών και κυβερνητών. Έχοντας αποκτήσει Ιταλική παιδεία και κουβαλώντας ταυτόχρονα μνήμες της βυζαντινής παράδοσης, ο Δομίνικος θα μεταφερθεί στην Ισπανία. Το 1575 διαμένει στην Μαδρίτη για σύντομο χρονικό διάστημα. Το 1577 εγκαθιστάτε μόνιμα στο Τολέδο, όπου θα διαμορφώσει πλέον το προσωπικό και αξεπέραστο ύφος του. Στο Τολέδο ο εσωτερικός του κόσμος βρίσκει το κατάλληλο κλίμα, για να εκφραστεί ελεύθερα και δημιουργικά. Εκεί θα αποκτήσει το μοναδικό του παιδί, το Γιώργη Μανουήλ, με τη Χερωνύμα Ντε Λας Κουέβας, σύντροφο του ως το τέλος της ζωής του στης 7 Απρίλιου του 1614.
Οι οικονομικοί του πόροι προέρχονταν από τις αναθέσεις εκκλησιών του Τολέδου, τις οποίες καλούνταν να φιλοτεχνήσει. Έργα αυτής της περιόδου είναι η <<Αγία Τριάδα>> του Πράδο, το περίφημο <<Εσπόλιο>>, η <<Γυναίκα με την ερμίνα>>, η οποία ταυτίζεται με την σύντροφο του και η <<Λατρεία του ονόματος του Ιησού>>.
Το 1582 ολοκληρώνει το <<Μαρτύριο του Άγιου Μαυρίκιου και της Θηβαϊκής Λεγεώνας>>, μετα από εντολή του βασιλιά Φιλίππου του Β΄ για το μοναστήρι του Εσκοριάλ. Ο βασιλιάς δεν έμεινε ευχαριστημένος και έτσι ο ζωγράφος δεν θα δεχτεί άλλη βασιλική παραγγελία. Ο Φίλιππος ο Β΄ συλλέκτης έργων του Τιτσιάνο, δεν αποδέχεται το Δομίνικο και σκανδαλίζεται, επειδή εκφράζει την Ιταλική του παιδεία με πολύ προσωπικό τρόπο. Αντίθετα στην κλειστή κοινωνία του Τολέδου τα έργα του γίνονται κάτι παραπάνω από αποδεκτά, αφού το θρησκευτικό κλίμα της εποχής επιτρέπει το πάθος που διακρίνει τα έργα του Δομίνικου. Ο Δομίνικος ανέδειξε μέσα από την τέχνη του τους απλούς ανθρώπους του Ισπανικού λαού φιλοτεχνώντας πορτρέτα δασκάλων του, ευεργετών του του γιου του και της συντρόφου του.
Το 1586 αριστουργηματικό έργο του αποτελεί ο πινάκας του <<Η ταφή του κόμη του Οργκάθ>>. Το έργο ξεχωρίζει για τη δύναμη, την εικονιστική υποβολή του και τη σκηνογραφική αίσθηση. Ο πινάκας αυτός είναι από τους πρώτους που επιβάλουν τη σύνθεση σε δυο ζώνες, ουράνια και γήινη. Το 1591 φιλοτεχνεί το έργο <<Η Στέψη της Παναγίας>>, το 1595 το <<Λαοκόοντα>> και το πορτρέτο του Φερνάντο Νίνιο.
Το 1603 μέχρι το 1605 φιλοτεχνεί μαζί με το γιο του Μανουήλ τα έργα, <<Η Παναγία του Ελέους >>,
<<ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου>> κα την <<Γέννηση>>.

       

Το 1607 αναλαμβάνει τη διακόσμηση του παρεκκλησιού της Ισαβέλλας Ντε Ομπάλλε στη εκκλησία του Σαν Βιθέντε στο Τολέδο, εργασία που ολοκληρώνει ένα χρόνο πριν το θάνατο του το 1614.
Ο Δομίνικος στα έργα του έχει διάχυτη την αγωνία του να υποτάξει την ύλη στο πνεύμα. Αυτό επιδιώκετε άλλοτε με δυναμισμό, άλλοτε με θυμό και άλλοτε πάλι με παράφορο πάθος.
Διαχώρισε την καλλιτεχνική του έμπνευση και δημιουργία από όλες τις Σχόλες , αφού δύσκολα μπορεί να εντάξει κανείς το Θεοτοκόπουλο σε μα από αυτές.
Στα έργα του θα βρει κάνεις τη βυζαντινή παράδοση αδιαφορώντας για το φυσικό χώρο και τις αναλογίες των προσώπων θα βρει αναγεννησιακά στοιχειά και επίδραση από τι μανιερισμό. Ούτε, όμως, και το μανιερισμό εφάρμοσε, αφού οι δίκες του καλλιτεχνικές μορφές ήταν γνωστά πρόσωπα, Άγιοι, πρόσωπα της Καινής Διαθήκης, άνθρωποι υπαρκτοί και όχι φανταστικές μορφές, που επέβαλε η τεχνοτροπία αυτή.

   

Χαρακτηριστική είναι στο έργο του Θεοτοκόπουλου η τραγικότητα των προσώπων ή των καταστάσεων που απεικονίζονται.
Από τα πιο πολυζωγραφισμένα βιβλικά θέματα του είναι η Παναγιά σε διάφορες στιγμές της ζωή της. <<Η Άγια Οικογένεια και η Μαρία η Μαγδαληνή>> το 1590-95, <<Η Παρθένα με το θείο βρέφος>> το 1597-99, <<Η Πεντηκοστή>> το 1596-1600, και η <<΄Ασπιλη Σύλληψη>>.
Ο Δομίνικος, όμως δεν υπήρξε μονό εξαιρετικός ζωγράφος, αλλά και αρχιτέκτονας και γλυπτής. Ως αρχιτέκτονας σχεδίαζε τα εικονοστάσια των οποίων ανέλαβε την διακόσμηση με γλυπτά και ζωγραφικούς πίνακες.
Σπουδαιότερο είναι το εικονοστάσιο της Ιλιέσκας με τα αγάλματα της Ελπίδας, της Πίστεως , του προφήτη Ησαϊα και του Συμεών. Το 1611 φιλοτέχνησε το Κενοτάφιο της βασίλισσας Μαργαρίτας, για το οποίο ο Παραβιθίνιο έχει γράψει σονέτο. Το 1612 φιλοτεχνεί την <<Προσκύνηση των βοσκών>>, για να τοποθετηθεί στον τάφο του, στην κρύπτη που εξασφάλισε στο ναό του Σάντο Ντομίγκο.
Ο Δομίνικος , όπως προαναφέραμε παραπάνω, δεν ανήκει σε καμία Σχολή, δε μιμήθηκε, αντίθετα στάθηκε πρότυπο μίμησης για τους μαθητές του, όπως το γιο του και το ζωγράφο Λουίς Τριστάν. Επιπλέων, θα μπορούσε να ισχυριστεί κάνεις, πως με τις καινοτομίες και τον ιδιαίτερο τρόπο που πραγματεύτηκε τις μορφές και τα χρώματα, καθώς και την κίνηση τον προσώπων στο χώρο, υπήρξε ο πρόδρομος του εξπρεσιονισμού, μεταβάλλοντας την τέχνη από στατική απεικόνιση σε εξωτερική έκφραση συναισθημάτων και μεταφυσικών ανησυχιών.
   

Τέλος την εθνικότητα του μεγάλου αυτού ζωγράφου έχουν διεκδικήσει και η τρις πατρίδες του, η Κήτη, η Ιταλία, και η Ισπανία. Άλλωστε, το διεθνώς αποδεκτό όνομα του ζωγράφου <<EL GRECO>> καθρεφτίζει μοναδικά την ταυτότητα του: EL(Ισπανία), GRECO(Ιταλία) με τη σημασία ο <<ΕΛΛΗΝΑΣ>>.
Όποια και να είναι η εθνικότητα του , πάντως, γεγονός αδιαμφισβήτητο είναι πως ανήκει στους πιο μεγάλους ζωγράφους που έχει αναδείξει το ανθρώπινο πνεύμα και ψυχή.

Νίκος Χατζηνικολάκης